Karagöz Oyunu: Genel Özellikleri, Bölümleri, Karakterleri, Kökeni ve AYT Çıkmış Sorular (PDF - Slayt)

Y. Ali Yüksel

Karagöz Oyunu, geleneksel Türk tiyatrosunun en önemli oyunudur. Türk Dili ve Edebiyatı derslerinde de önemli yer tutmaktadır. Ayrıca AYT'de sıkça sorulan konulardan biridir. Bu yazımızda Karagöz oyununun genel özelliklerini, Karagöz oyununun bölümlerini, Karagöz'ün tarihçesini, Karagöz oyunundaki temel kavramları ve son yıllarda AYT'de Karagöz oyunu hakkında sorulan çıkmış soruları bulabilirsiniz.

Ayrıca yazının sonunda aşağıda gördüğünüz, görsel olarak oldukça renkli ve zengin bir şekilde hazırlanmış Karagöz Oyunu Sunusunu ve anlatımları içeren Karagöz Oyunu PDF Ders Notunu bilgisayarınıza ya da telefonunuza indirebilirsiniz.

Fikirlerinizi yazının sonundaki yorum bölümüne ekleyebilirsiniz. Teşekkürler...

KARAGÖZ OYUNUNUN GENEL ÖZELLİKLERİ

  • Karagöz, deriden kesilen ve “tasvir” adı verilen şekillerin arkadan ışık verilerek beyaz perdeye yansıtılmasıyla oynatılan geleneksel bir gölge oyunudur. Geleneksel Türk tiyatrosunun en önemli türlerinden biridir.
  • Karagöz oyunu halkın ortak malı kabul edilir. Karagöz oyununun ilk düzenleyicisinin kim olduğu bilinmez ve oyun zamanla farklı sanatçılar tarafından geliştirilmiştir.
  • Oyun doğaçlamaya dayanır og yazılı bir metni yoktur. Karagözcü oyunu olayların akışına göre şekillendirir.
  • Oyunu oynatan kişiye “hayalî” ya da “hayalbaz” denir. Hayalînin yardımcıları arasında yardak, çırak, sandıkkâr ve dayrezen bulunur.
  • Yardak; tef çalar, şarkılar ve türküler söyler. Oyunda ayrıca zil ve düdük gibi müzik araçlarından da yararlanılır.
  • Her tipin perdeye girişinde kendine özgü müzikler kullanılır. Özellikle giriş bölümünde müzik önemli bir yer tutar.
  • Karagöz oyununda güldürü unsuru yanlış anlamalar, şive taklitleri ve karşılıklı atışmalarla sağlanır. Toplumun aksayan yönleri mizahi bir şekilde eleştirilir.
  • Oyunda Osmanlı toplumundaki farklı milletlerden, mesleklerden ve sosyal çevrelerden kişiler yer alır. Böylece dönemin sosyal yapısı ve kültürel çeşitliliği yansıtılır.
  • Karagöz oyunu yüzyıllar boyunca usta-çırak ilişkisiyle sürdürülmüştür. Oyunun oynandığı perdeye “Küşteri Meydanı” adı verilir.

KARAGÖZ OYUNUNUN BÖLÜMLERİ

1. Mukaddime (Giriş)

  • Oyunun başlangıç bölümüdür. Hacivat perdeye müzik eşliğinde gelir ve semai okuyarak oyunu başlatır.
  • Daha sonra “Of, hay Hak!” diyerek perde gazelini söyler. Perde gazeli, oyunun başlangıcında okunan özel şiirdir.
  • Hacivat daha sonra Karagöz’ü çağırır. Karagöz perdeye gelir ve ikili arasında kavga ile atışmalar başlar.

2. Muhavere (Söyleşme)

  • Karagöz ile Hacivat’ın karşılıklı konuşmalarından oluşan bölümdür. Bu bölümde yanlış anlamalara dayalı mizah ön plandadır.
  • Muhavere bölümünde iki karakterin kişilik özellikleri daha belirgin hâle gelir. Genellikle oyunun ana konusu henüz başlamamıştır.

3. Fasıl (Asıl Oyun)

  • Oyunun asıl bölümüdür. Diğer tipler bu bölümde perdeye çıkar ve olay örgüsü gelişir.
  • Konuşmalar şive taklitleri ve komik yanlış anlamalarla sürer. Olayların düğümlendiği yerde genellikle kabadayı bir tip ortaya çıkar ve düğüm çözülür.

4. Bitiş

  • Oyunun en kısa bölümüdür. Karagöz ile Hacivat yeniden konuşur ve kısa bir tartışma yaşar.
  • Hacivat “Yıktın perdeyi eyledin viran, varayım sahibine haber vereyim heman.” diyerek perdeyi terk eder. Karagöz ise seyirciden özür dileyerek oyunu bitirir.

KARAGÖZ OYUNUNUN KARAKTERLERİ

Karagöz

Eğitimsiz fakat zeki, dobra ve halktan bir tiptir. Düşündüğünü çekinmeden söyler. Hacivat’ın kullandığı ağır kelimeleri yanlış anladığı için komik durumlar ortaya çıkar. Oyunda halkı temsil eder.

Hacivat

Biraz eğitim görmüş, yarı aydın bir tiptir. Arapça ve Farsça kelimeler kullanarak süslü konuşur. Kurnaz ve çıkarcı bir yapısı vardır. Çoğu zaman Karagöz’ün sırtından geçinmeye çalışır.

Çelebi

İstanbul ağzıyla konuşan zengin ve mirasyedi tipidir. Bazı oyunlarda çapkın bir karakter olarak görülür. Giyim kuşamına düşkün ve gösteriş meraklısıdır.

Zenne

Karagöz oyunundaki kadın karakterlerin genel adıdır. Kadın rollerini erkek sanatçılar canlandırır. Genellikle günlük yaşamdan kadın tiplerini temsil eder.

Beberuhi

Cüce ve yaygaracı bir tiptir. Sürekli Karagöz’le atışır ve komik davranışlar sergiler. Uzun şapkasıyla boyunu olduğundan uzun göstermeye çalışır.

Tuzsuz Deli Bekir

Karagöz oyununun kabadayısıdır. Elinde çoğu zaman şişe, kama ya da tabanca bulunur. Olayların karıştığı yerde ortaya çıkar ve kaba kuvvetle düzeni sağlar.

Tiryaki

Sürekli uyuklayan ve elinde tütün sopası taşıyan bir tiptir. Konuşmaların en önemli yerinde uyuyakalmasıyla dikkat çeker.

Diğer Tipler

Oyunda Rum, Yahudi, Arap, Acem, Laz, Arnavut, Kürt, Bolulu ve Kayserili gibi birçok farklı tip yer alır. Bu kişiler kendi şiveleriyle konuşturularak Osmanlı toplumunun kültürel çeşitliliği yansıtılır.

KARAGÖZ OYUNUNUN ORTAYA ÇIKIŞI

  • Karagöz ile Hacivat’ın XIV. yüzyılda yaşamış gerçek kişiler olduğu düşünülmektedir. Bu konuda çeşitli rivayetler bulunmaktadır.
  • En yaygın rivayete göre Karagöz ile Hacivat, Bursa’da Ulu Cami inşaatında çalışan iki işçidir. Sürekli şakalaşmaları nedeniyle diğer işçilerin dikkatini dağıttıkları için idam edilmişlerdir.
  • Daha sonra Şeyh Küşteri, onların tasvirlerini perde arkasında oynatarak bu oyunu oluşturmuştur. Bu nedenle Karagöz perdesine “Küşteri Meydanı” adı verilmiştir.

KARAGÖZ OYUNUNDAKİ ÖNEMLİ KAVRAMLAR

Tasvir

Perdeye yansıtılan deri figürlere verilen addır. İnsan ve hayvan şekilleri renkli olarak hazırlanır. Tasvirler çubuk yardımıyla hareket ettirilir.

Hayalî (Hayalbaz)

Oyunu tek başına oynatan kişidir. Seslendirme, taklit ve hareketleri aynı anda gerçekleştirir. Oldukça yetenekli olması gereken sanatçıdır.

Yardak

Hayalînin yardımcısıdır. Tef çalar, şarkı ve türküler söyler. Karagöz oyununun müzik bölümünde önemli görev üstlenir.

Küşteri Meydanı

Karagöz perdesine verilen addır. İsmini Şeyh Küşteri’den alır. Oyunun sahnelendiği alanı ifade eder.

Perde Gazeli

Oyunun giriş bölümünde Hacivat tarafından okunan şiirdir. Oyunun başlayacağını haber verir. Genellikle “Of, hay Hak!” sözüyle başlatılır.

AYT’DE ÇIKMIŞ SORULAR

1. Karagöz oyunuyla ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır? (2012)

A) Giriş, muhavere, fasıl ve bitiş olmak üzere dört bölümü vardır.
B) Tuzsuz Deli Bekir; zengin, mirasyedi, çıtkırıldım bir tiptir ve İstanbul ağzıyla konuşur.
C) Kastamonulu, Rumelili, Bolulu gibi İstanbul'a iş aramaya gelmiş veya meslek edinmiş, yerleşmiş taşralı Türk tipleri vardır.
D) Yardak, Karagözcünün isteği doğrultusunda, perde gazelleri, şarkılar, türküler okur, tef çalar.
E) Çelebi, Frenk ve Zenne önemli tipler arasında yer alır.

2. Geleneksel Türk tiyatrosu ile ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? (2016)

A) Dramatik türde sadece Karagöz ve orta oyununu bilen Türk seyircisi, Tanzimat’tan sonra türün Avrupai şekillerini de tanımaya başlar.
B) Karagöz ve orta oyunundaki tüm tipler, tek bir kişi tarafından taklit yoluyla canlandırılır.
C) Karagöz ve orta oyununda, olayların akışı başlıca iki kişinin üzerindedir.
D) Karagöz ve orta oyununda Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan farklı etnik zümrelerin şiveleri önemli rol oynar.
E) Karagöz ve orta oyununda diyaloglar belli bir çerçeve doğrultusunda doğaçlama olarak gerçekleştirilir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Karagöz tipinin özelliklerinden biri değildir? (2017)

A) Düşündüğünü söylemekten çekinmez.
B) Hacivat'ın söylediği bazı sözleri yanlış anlar.
C) Hacivat ile hemen her konuda zıt fikirlere sahiptir.
D) Orta Oyunu’ndaki Kavuklu tipini hatırlatır.
E) Konuşmalarında özentili ve süslü bir dil kullanır.

(I) Genellikle “gölge oyunu” olarak nitelendirilen Karagöz; çıra, mum, lamba gibi bir aydınlatma kaynağı ile yarı saydam bir perdeden yararlanılarak oynanır. (II) Karagöz ile Hacivat’ın başından geçen olayların anlatıldığı oyunda Çelebi, Bebe Ruhi, Tuzsuz Deli Bekir gibi yardımcı tipler de vardır. (III) Karagöz oyunu; giriş, muhâvere, fasıl ve bitiş olarak adlandırılan dört bölümden meydana gelir. (IV) Karagöz şakacı, nüktedan, meraklı ve patavatsız bir tipi canlandırırken Hacivat medrese kültürüyle yetişmiş eğitimli bir tiptir. (V) Toplumun aksayan yönlerinin eleştirildiği oyunda Karagöz mendil, baston, sandalye gibi aksesuarları kullanırken Hacivat bu aksesuarları kullanmaz.

4. Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır? (2019)

A) I    B) II    C) III    D) IV    E) V

(I) Karagöz ve orta oyunu geleneksel Türk tiyatrosunun belli başlı türlerindendir. (II) Bunlar, önceden yazılmış ve ezberlenmiş metinlere dayanmaktan ziyade gösteriyi ön plana alır. (III) Orta oyununda asıl konunun işlendiği bölüme “fasıl” adı verilirken Karagöz’de bu bölümün adı “muhavere”dir. (IV) Zaman zaman her iki oyuna da müzik eşlik eder. (V) Kişiler açısından bir karşılaştırma yapılırsa Karagöz’deki Hacivat’ın orta oyunundaki karşılığı Pişekâr, Karagöz’ün karşılığı ise Kavuklu’dur.

5. Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır? (2021)

A) I    B) II    C) III    D) IV    E) V

6. Geleneksel Türk tiyatrosu türlerinden Karagöz ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? (2025)

A) Kişi kadrosu, belirli bir özelliği ön plana çıkarılmış tiplerden oluşur.
B) Oyunda tef çalıp şarkı söyleyen, tasvirleri hayalîye veren bir yardımcı bulunur.
C) Güldürü unsuru genellikle yöresel konuşmalar og yanlış anlamalarla sağlanır.
D) Gündelik hayatın aksayan yönlerini ele alan konulara yer verilir.
E) Hayalî, oyun bölümlerinin sırasını değiştirerek özgünlüğünü ortaya koyar.

Cevaplar: 1B, 2B, 3E, 4E, 5C, 6E

Karagöz Oyunu PDF Ders Notu – Slayt İndir

Dosya bağlantıları hazırlanıyor... Lütfen 30 saniye bekleyin.

Yorum Gönder

0 Yorumlar

Yorumlarınızı bekliyorum.