Şeyhî, divan edebiyatının önemli şairlerinden biridir. 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinde Şeyhî ve önemli eseri Harname uzun uzun işlenmektedir.
Bu yazımızda Şeyhi kimdir, Şeyhi'nin hayatı hakkında önemli bilgiler, Şeyhi'nin edebî kişiliği, Şeyhi'nin eserleri hakkında bilgi, Şeyhi hakkında AYT'de sorulan soruları da içeren test soruları gibi içerikleri bulabilirsiniz.
Ayrıca yazının sonundaki indirme bölümünden Şeyhî hakkında hazırladığım ders notunu içeren Şeyhî PDF dosyasını ve yine bu notlardan oluşan hemen altta görsellerini gördüğünüz Şeyhî Powerpoint Sunusunu (slaytını) da bulabilirsiniz.
ŞEYHÎ
1. Hayatı
- Asıl adı Yûsuf Sinan veya Yûsuf Sinâneddin olan Şeyhî, 14. yüzyılın sonlarında Kütahya’da doğmuştur. Germiyanoğulları Beyliği çevresinde yetişen sanatçı, 15. yüzyıl Divan edebiyatının en önemli isimlerinden biri hâline gelmiştir.
- Rivayete göre Ankara’da Hacı Bayram Veli ile tanışmış ve ona bağlanmıştır. “Şeyhî” mahlasını da bu ilişkiden sonra aldığı kabul edilmektedir.
- Kütahya’ya döndükten sonra Germiyan Beyi II. Yakup Bey’in hizmetine girmiş, onun özel hekimliğini ve musahipliğini yapmıştır. Bu dönemde bey için çeşitli kasideler kaleme almıştır.
- Osmanlı sarayıyla ilişkisi Çelebi Mehmet döneminde başlamıştır. Karaman Seferi sırasında rahatsızlanan padişahı tedavi etmesi üzerine büyük takdir kazanmış ve saray çevresinde saygınlık elde etmiştir.
- Çelebi Mehmet’in tedavisindeki başarısı nedeniyle kendisine Tokuzlu köyü tımar olarak verilmiştir. Ancak bu köye giderken saldırıya uğraması, daha sonra Harnâme adlı eserini yazmasına vesile olmuştur.
- II. Murat döneminde de sarayla ilişkilerini sürdürmüş, padişahın isteği üzerine Hüsrev ü Şîrîn mesnevisini yazmaya başlamıştır.
2. Edebî Kişiliği
- Şeyhî, divan edebiyatının kuruluş ve gelişme döneminin en önemli sanatçıları arasında yer alır. Anadolu sahasında klasik şiirin yerleşmesinde büyük katkı sağlamıştır.
- Kaynaklarda kendisinden “sultân-üş-şuarâ” (şairlerin sultanı), “Rum ülkesinin en büyük şairi” ve “şairlerin şeyhi” gibi övgü dolu ifadelerle söz edilmiştir. Bu durum onun çağdaşları ve sonraki kuşaklar üzerindeki etkisini göstermektedir.
- Asıl başarısını mesnevi türünde göstermiştir. Hüsrev ü Şîrîn ve Harnâme sayesinde Türk edebiyatının en önemli mesnevi şairlerinden biri kabul edilmiştir.
- Şiirlerinde tasavvufi unsurları mecazî aşkla birlikte işlemiştir. Ancak tasavvufu doğrudan öğretmekten çok, duygu ve düşüncelerini ifade etmek için bir araç olarak kullanmıştır.
- Hayal gücü kuvvetli, tasvirleri canlı ve anlatımı akıcıdır. Özellikle doğa, insan ogland aşk tasvirlerinde başarılı örnekler vermiştir.
- Şiirlerinde ses güzelliğinden çok anlamı ön plana çıkarmıştır. Söze ve düşünceye verdiği önem, onu döneminin birçok şairinden ayırmıştır.
- Türkçe kelime ve deyimleri ustalıkla kullanmış, şiir dilinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Bunun yanında zaman zaman eski veya az kullanılan kelimelere de yer vermiştir.
- İnsan hakları, adalet ve toplumsal eşitsizlik gibi konulara duyarsız kalmamıştır. Özellikle Harnâme’de dönemin sosyal yapısına yönelik eleştiriler dikkat çeker.
- Ahmed Paşa, Necâtî Bey, Bâkî ve Fuzûlî gibi pek Microsoft şair üzerinde etkili olmuş; Divan şiirinin sonraki gelişimine yön veren sanatçılardan biri hâline gelmiştir.
3. Eserleri
Divan
- Şeyhî’nin şiirlerini topladığı eseridir. Anadolu sahasında düzenlenmiş en eski divanlar arasında yer alır.
- Eserde 15 kaside, 4 terciibent, 2 terkibibent, 2 müstezat, 1 mesnevi ve 202 gazel bulunmaktadır.
- Divan, sanatçının dil anlayışını, hayal dünyasını ve şiir gücünü göstermesi bakımından önemlidir. Türkçenin edebî bir dil hâline gelmesinde etkili eserlerden biri kabul edilir.
Harnâme
- Türk edebiyatının en önemli hiciv eserlerinden biridir. Aynı zamanda edebiyatımızdaki ilk fabl örneği olarak kabul edilmektedir.
- 126 beyitten oluşan kısa bir mesnevidir. Küçük hacmine rağmen tevhid, naat, padişah övgüsü, hikâye ve dua gibi klasik mesnevi bölümlerini içerir.
- Eserin kahramanı yük taşımaktan bitkin düşmüş bir eşektir. Bu eşek, semiz ve güçlü öküzleri görünce onların boynuzlarına sahip olmak ister.
- Eşeğin bu isteği felaketle sonuçlanır; boynuz elde etmeye çalışırken kulağını ve kuyruğunu kaybeder. Böylece hırsın ve ölçüsüz arzuların insanı zarara uğratabileceği anlatılır.
- Harnâme’nin yazılmasına, Şeyhî’nin Tokuzlu köyüne giderken uğradığı saldırının sebep olduğu kabul edilir. Şair yaşadığı haksızlığı sembolik bir hikâye ile dile getirmiştir.
- Eser sosyal eleştiri yönüyle de önem taşır. Toplumdaki adaletsizlikler ve eşitsizlikler ince bir mizah anlayışıyla eleştirilmiştir.
Hüsrev ü Şîrîn
- Şeyhî’nin en büyük ve en önemli eseridir. Şairin mesnevi alanındaki ustalığını en iyi yansıtan eser olarak kabul edilir.
- İranlı şair Nizami Gencevi’nin aynı adlı eserinden yararlanılarak yazılmıştır. Ancak eser yalnızca bir çeviri değildir; Şeyhî kendi yorum ve eklemeleriyle ona özgün bir nitelik kazandırmıştır.
- 6944 beyitten oluşan eser, Sasani hükümdarı Hüsrev ile Şirin arasındaki aşk hikâyesini konu edinir. Ferhat karakteri de olay örgüsünde önemli bir yere sahiptir.
- Dil ve anlatım bakımından oldukça başarılıdır. Türkçenin imkânlarını göstermesi ve birçok eski Türkçe kelimeyi koruması bakımından da ayrı bir değere sahiptir.
- Türk edebiyatında yazılmış Hüsrev ü Şîrîn mesnevilerinin en başarılı örneklerinden biri kabul edilmektedir.
Diğer Eserleri
- Kaynaklarda Şeyhî’nin Neynâme, Hâbnâme ve tıpla ilgili manzum bir eserinden de söz edilmektedir.
- Ancak bu eserler günümüze tam olarak ulaşmamıştır. Bu nedenle içerikleri hakkında kesin bilgiler sınırlıdır.
4. Test Soruları
Çağdaşlarına göre zarif bir dile, zengin bir hayale, canlı bir tasvir yeteneğine sahip olan ----, her yönüyle büyük bir şairdir. İslami ilimlere ve Acem edebiyatına tam olarak vakıf olduğu bazen çok sanatlı olan kasidelerinden anlaşılır. Edebiyatımızdaki yergi türünün şaheserlerinden birini ortaya koyan şair; II. Murat’a sunduğu, “öküzlerdeki boynuza sahip olmayı uman bir eşeğin kulağından ve kuyruğundan olması” ana fikrini işlediği, mesnevi nazım biçimini kullandığı sembolik tarzdaki eseriyle ünlüdür.
1. Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir? (2015)
Genç yaşlarında eğitimini ilerletmek üzere İran’a giden sanatçı, burada tasavvuf ve tıp eğitimi görür. Hacı Bayram Veli’ye tabi olarak ---- mahlasını alır. Çelebi Sultan Mehmed’i tedavi ettiği için kendisine Tokuzlu köyü timar olarak verilir. Şair, Tokuzlu köyüne giderken tımarın eski sahiplerince yolu kesilir ve tartaklanır. O da bu durumu ironik bir dille kaleme alarak Türk mizah ve yergi edebiyatının önemli bir örneği olan ---- adlı manzum bir hikâye ile sultana bildirir.
2. Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir? (2024-AYT)
3. Şeyhî'nin Harnâme adlı eseri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
4. 15. yüzyıl Divan edebiyatı şairlerinden Şeyhî ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
Cevaplar: 1D, 2B, 3C, 4D
0 Yorumlar
Yorumlarınızı bekliyorum.